Parque Natural do Xurés. O Xurés a Medida

galego - castellano

M. 22º C
m. 15º C

Fondos, postais, salvapantallas...

folletos, rutas, guías de recursos...

O Parque

Conforme ao artigo 12 da lei 9/2001 do 21 de agosto, de conservación de natureza de Galicia, enténdese por parque "toda área natural pouco transformada polas actividades humanas que, en razón da beleza dos seus sitios, da representatividade dos seus ecosistemas ou da singularidade da súa flora, fauna ou formacións xeomorfolóxicas, posúe uns valores ecolóxicos, estéticos, educativos ou científicos dos que a súa conservación merece unha atención preferente. Nos parques poderanse limitar os aproveitamentos dos recursos naturais, prohibíndose, en todo caso, os incompatibles coas finalidades que xustificasen a súa creación. Nos parques facilitarase a entrada de visitantes coas limitacións que sexan precisas para garantir a conservación dos valores naturais. Os Parques poderán ser naturais ou nacionais".

Xeoloxía

A superficie que ocupa o Parque aséntase na zona coñecida como Galicia-Tras-os-Montes, encadrada dentro do Macizo Hespérico español. Esta rexión está dominada por estruturas graníticas compostas, principalmente, por cuarzos, feldespatos e micas. A litoloxía presente responde aos importantes procesos metamórficos e de pregamento sufridos nas distintas fases da Oroxenia Hercínica. De acordo co anterior, a práctica totalidade da superficie abranguida polos territorios delimitados polo Parque Natural Baixa Limia - Serra do Xurés atópase sobre materiais de tipo granítico, pertencentes aos Macizos de Lobios principalmente, e de forma secundaria aos de Domaio e A Golada, aínda que en moita menor superficie. Cabe destacar que no seo destas formacións aparecen con frecuencia filóns de cuarzo. No tocante á presenza de rochas metamórficas, estas case non se presentan dentro do espazo, posto que se atopan lindando con este pola parte Sur. A escasa superficie incluída no territorio do Parque Natural de litoloxías desta natureza corresponde cunha alternancia de xistos, filitas, liditas e ampelitas. Finalmente, tamén é necesario destacar a presenza de depósitos detríticos na área de estudio, de orixe cuaternaria. Entre estes é posible citar os coluvións e depósitos de aba, os conos de dexección de textura arcillo-areenta, e os depósitos aluviais compostos por unha matriz de areas, arxilas e cantos.

Xeomorfoloxía

A Baixa Limia constitúe un rebordo da ampla depresión da Limia, caracterizado por tres unidades morfolóxicas: as superficies aplanadas, os vales fluviais e as serras. Desta forma, en contacto coa grande explanada da Limia atopan as altas terras do Salgas en Calvos de Randín, e as do Cadós en Bande, materializadas por unhas superficies aplanadas duns 800-900 m de cota. Atravesando este nivel de achaiamento aparece o río Limia, o cal na Baixa Limia se encaixa tras percorrer a depresión onde hai máis de 50 anos se atopaba situada a Lagoa de Antela. Ao río Limia confírelle as súas augas o río Salas, o cal discorre por un amplo val, paralelo en certo modo ao do Limia, a 550 m de cota, recibindo as augas da Serra de Larouco e da Serra do Xurés. Separadas da Limia polos aplanamentos elevados descritos con anterioridade, situaríanse unha serie de aliñacións montañosas que algúns autores inclúen nas serras suroriental, aínda que máis recentemente recibiron a cualificación de montañas galaico-minhotas. Estarían formadas pola Serra de Larouco, Serra de Santa Eufemia e a Serra do Xurés ao Sur do río Limia, e polos Montes do Quinxo, Serra de Queguas e Serra de Leboreiro ao oeste. En xeral, unha morfoloxía de cumios e vales como a que caracteriza á Baixa Limia adoita estar vinculada a un relevo formado a partir dunha superficie aplanada levantada e que posteriormente é disecada pola dinámica fluvial. Deste xeito, sobre estes macizos montañosos, labrados sobre granitos, volven a aparecer claras mostras de ser levantados pola tectónica e partidos pola morfoxénese fluvial, sen esquecer o modelado glaciar e peri glaciar. A pesar de que certos autores negaron no seu momento a existencia de modelado glaciar nos macizos montañosos de Gerês-Xurés, existen abundantes interpretacións que cimentan a hipótese glaciarista dun xeito indiscutible.

As formas de erosión e de acumulación observadas nestes macizos revelan a existencia de glaciarismos de circo e de val. A repartición espacial das manifestacións identificadas mostran dous tipos de condicionantes: o primeiro deles de tipo estrutural, que determina a dirección dos grandes vales sometidos á acción dos xeos; e por outra parte unha determinación de tipo climático, posto que existiría unha disimetría NW-SE, dado que se acumularía máis cantidade de xeo e neve na parte oriental, probablemente debido a un efecto de refuxio fronte aos ventos dominantes. Identifícanse, non tanto as formas como os depósitos glaciares. As primeiras son máis difíciles de constatar, non constituíndo por si mesmas unha proba sólida de glaciarismo: soamente existe un exemplo clásico de circo glaciar, mentres que moi poucos vales teñen un perfil en forma de U. Pero os depósitos constitúen no macizo do Gerês-Xurés o mellor indicador da dinámica glaciar: por un lado acumulacións de bloques en forma de morrena, e por outro, depósitos areentos con características de till sub glaciares. As mellores representacións dos devanditos depósitos glaciares na vertente da Serra do Xurés sería a morrena terminal de Torneiros, ou as morrenas laterais do val do río Vilaméa (as cales posuirían 2 km de lonxitude), xunto aos afloramentos en till sub glaciar que se atopan neste mesmo val. En relación ás manifestacións peri glaciares, cabe destacar que na maioría dos casos se caracterizan por vertentes regularizadas con pedregais e nalgúns casos coladas de solifluxión, aínda que a dinámica crionival é o principal factor da fisionomía actual das abas. En tanto, non se pode separar un andar peri glaciar dun andar glaciar.

Edafoloxía

De acordo co descrito no apartado de xeoloxía, a práctica totalidade do Parque Naturallo Baixa Limia - Serra do Xurés está asentado sobre materiais graníticos. As rochas graníticas proceden da consolidación a grandes profundidades de magmas a composición orixinal das cales condiciona o das rochas resultantes, máis ou menos ricas en feldespatos cálcicos e mica negra. Con frecuencia, os afloramentos deste tipo de rochas están asociados ás partes culminantes do relevo, aparecendo como elementos característicos da paisaxe formas erosivas de tipoloxía variada ("bolos", "penedos, "castelos", "laxes" etc.). A súa alteración físico-química adoita dar lugar a chans de profundidade media ou escasa, con texturas areentas que facilitan a percolación da auga cara aos niveis inferiores dos perfís e as partes baixas das vertentes. Polo xeral, os valores de pH oscilan entre 4,5 e 5,0. As unidades de chans máis amplamente representadas son os leptosoles (líticos e úmbricos) e regosoles (úmbricos policíclicos), sendo máis raros os chans evolucionados de tipo cambisol (húmico, dístrico ou gleyco). Por outro lado, sobre os escasos depósitos cuaternarios situados no Parque Natural, aparecerían fluvisoles (dístricos, úmbricos, tiónicos ou sálicos). No caso dos depósitos de maior idade (Terciario-Cuaternario inicial e medio) ou de textura máis fina, como os conos de dexección, tenden a formarse chans de cor vermella encuadrables nos luvisoles, alisoles e acrisoles.

Sobre os chans desenvolvidos sobre rochas metamórficas ricas en cuarzo (silíceas), de presenza testemuñal dentro do Parque Natural, cabe destacar que estes materiais son, en xeral, bastante resistentes: a súa alteración química progresa lentamente, sendo máis importante a súa meteorización física. Consecuentemente, a formación de chans profundos soamente se produce nos casos de menor contido en minerais resistentes e en posicións topográficas pouco inclinadas, nas que é posible atopar cambisoles (húmicos, dístricos, ferrálicos ou gleycos), mentres que no resto de situacións predominan os leptosoles e regosoles. Nos casos nos que converxen diversas circunstancias, poden chegar a constituirse chans tipo podsol, moi ácidos e extremadamente pobres en nutrientes.

Clima

O Parque Natural Baixa Limia-Serra do Xurés atópase nunha zona de transición entre os climas atlántico e mediterráneo, o cal se reflicte nos parámetros climáticos. A temperatura media anual oscila entre os 14º C correspondentes á área noroccidental do Espazo Natural e os 10º C da zona sur onde se aprecia unha maior continentalidade. Os valores máis elevados alcánzanse nos meses de xullo e agosto, chegando a temperaturas extremas de 35º C; mentres que os máis baixos adoitan alcanzar os -5º C durante o período invernal (decembro, xaneiro). En canto ao réxime pluviométrico, a precipitación acumulada media ao longo do ano flutúa na maior parte do territorio, incluído no Parque Natural, entre os 800 e os 1600 mm, aínda que nos vales máis encaixados e de menor altitude a precipitación anual se estima que pode situarse por debaixo dos 600 mm. As chuvias máis abundantes prodúcense en outono e inverno, sendo escasas no período estival. A evapotranspiración potencial anual sitúase na maior parte do territorio entre 500 e 700 mm ao longo do ano, aínda que nas zonas máis térmicas se sitúa por enriba dos 750 mm anuais. En tanto que, o balance hídrico na práctica totalidade do Parque Natural é positivo, con superávits nas zonas máis altas de 1000 mm, aínda que no encaixado val do río Salas se recoñece certo déficit, superior mesmo a 150 mm en zonas máis baixas.

As características transicionais do clima confírmanse de acordo coa clasificación fitoclimática de Allué Andrade (1990), posto que os tipos presentes dentro do territorio de estudio serían o Nemoral VI nas zonas de maior altitude (por enriba dos 600 m), e o Nemoral VI (V) nas zonas máis baixas. Os tipos Nemorais caracterízanse por posuír características intermedias entre os Mediterráneos e os Oroborealoides, polo que o autor os vincula coas seguintes asociacións de vexetación potencial: “melojares”, aciñeirais, carballeiras e faiais.

Flora

A Baixa Limia sitúase en torno a unha serie de estribacións galaico-minhotas, que presentan un compendio de taxons e sintaxons moi importante, incluíndo algúns elementos que son endémicos ou que presentan aquí o seu límite de distribución. O interese florístico e a importancia a nivel galego da Baixa Limia, dende un punto de vista botánico, quedan postos de manifesto polo grande número de taxons presentes. Sirva a estes efectos como exemplo o feito de que arredor do 26% das plantas vasculares foron citadas dentro dos límites do territorio estudado, a superficie do cal representa menos dun 1% da de Galicia. Polo que respecta á presenza de flora vascular de interese para a conservación, débese resaltar a presenza de 23 especies incluídas nos diferentes listados de protección a nivel europeo, nacional e autonómico. Inclúense 3 especies no Convenio de Berna, 10 nalgún dos Anexos da Directiva 92/43/CEE e 17 no recentemente aprobado catálogo Galego de Especies Ameazadas, das cales 8 están consideradas en perigo de extinción. Isto supón un número importante de especies protexidas no Parque Natural Baixa Limia - Serra do Xurés, o que contribúe de forma significativa á conservación da biodiversidade.

Fauna

A Serra do Xurés constitúe un conxunto de estribacións montañosas galaico-minhotas, presentando un compendio de especies que teñen aquí o seu límite de distribución. Ao igual que no resto de Galicia, a extensa e variada rede hidrográfica existente se converte no hábitat de numerosas especies piscícolas, así como de aves, anfibios e mamíferos. Como trazo cualitativo importante, é necesario destacar que na Baixa Limia se atopan algunhas das áreas de mosaico de rochedos e matogueiras máis extensos e mellor conservados de Galicia, sendo este o hábitat de numerosas aves de presa, paseriformes, micro mamíferos, mustélidos, cánidos, réptiles e demais grupos de animais. Baseándose nas distintas fontes bibliográficas existentes, este territorio proporciona refuxio a numerosas poboacións faunísticas de gran valor natural como consecuencia da interacción entre as características orográficas e as diversas comunidades vexetais presentes neste. Así, se chegan a contabilizar no territorio un total de 229 especies de vertebrados (peixes, anfibios, réptiles, aves e mamíferos), e 82 de invertebrados.

Entre os invertebrados de interese para a conservación da natureza, debido á súa inclusión en listaxes e disposicións legais de protección e de ameaza, presentes na Baixa Limia, están documentados un total de 3 taxons en función da bibliografía existente: o lepidóptero Euphydryas aurinia, o coleóptero Lucanus cervus e o odonato Macromia splendens. Os números totais das diferentes clases de vertebrados amosan unha gran diversidade faunística existente na Baixa Limia, sendo os motivos desta elevada diversidade factores como a situación do territorio, a variedade de situacións topográficas e a importancia do elemento humano na configuración da paisaxe. A comparación dos datos anteriores cos coñecidos para o resto de Galicia e outros territorios comunitarios, pon de manifesto a importancia do espazo, tanto no contexto galego como ibérico e europeo. As 220 especies de vertebrados (excluídos os peixes continentais) presentes no territorio obxecto de estudio representan arredor do 73% do total galego e o 40% do nacional. Tamén se observa, tendo en conta o indicado anteriormente, que a Baixa Limia posúe unha diversidade superior á do resto de Galicia (case o dobre do Índice de diversidade) e á de países europeos como Portugal, Alemaña, Luxemburgo, Bélxica, Holanda, Dinamarca, Reino Unido, sendo superada unicamente por España. Segundo Hervella & Cabaleiro (1999), poboan as augas continentais galegas 27 especies piscícolas, das que 19 son autóctonas e 8 introducidas. No caso do territorio obxecto de estudio están presentes 4 peixes: Barbus bocagei, Chondrostoma arcasii, Chondrostoma duriense e Gasterosteus gymnurus. No caso dos anfibios (12 especies), o seu número representa unha cifra importante a nivel rexional, pois en toda Galicia se citaron unicamente 15 especies, especialmente se se ten en conta que se trata dun territorio que non destaca por albergar grandes medios lagunares. Establécese unha maior riqueza específica para os réptiles, cobrando moita importancia posto que das 24 especies recoñecidas en Galicia, 16 atópanse na Serra do Xurés e arredores, o que equivale ao 67% do total. Para o territorio obxecto de estudio constatouse, dentro do grupo dos anfibios, a presenza de 3 "limpa fontes" (xen. Triturus e Lissotriton) citados en Galicia. Dúas especies están incluídas no Anexo II da Directiva 92/43/CEE; a píntega rabilarga (Chioglossa lusitanica), endemismo do noroeste ibérico que habita en pequenos cursos de auga limpa e corrente débil, e o sapillo pintojo ibérico (Discoglossus galganoi), endemismo do oeste peninsular. Existen ademais outras especies incluídas no Catálogo Nacional de Especies Ameazadas e no Catálogo Galego de Especies Ameazadas, mentres que o Convenio de Berna engloba a toda a herpetofauna europea. Un total de 151 especies de aves viven temporal ou permanentemente na Baixa Limia, representando o 76% das censadas en Galicia, na súa maioría nidificantes. Trátase pois, dunha das zonas de Galicia con maior número de especies nidificantes, especialmente se se ten en conta que faltan as propias dos humedais continentais, marismas e de áreas costeiras. A listaxe de mamíferos do espazo natural consta de 41 especies, todas elas autóctonas, o que constitúe o 65% do total galego e sendo, polo tanto, unha das zonas de Galicia de maior riqueza desta clase de vertebrados. Un total de 12 mamíferos están incluídos nalgún dos anexos da Directiva 92/43/CEE, de entre as que destacan a londra e o desmando dos Pirineos (Lutra lutra, Galemys pyrenaicus), incluídos no Anexo II do mesmo modo que 5 quirópteros presentes no territorio. En canto aos Convenios de Berna e Bonn, recóllense nos seus listados mamíferos que habitan no territorio obxecto de estudio ata sumar un total de 28 especies, o 68% do total. En conxunto, e segundo os datos dos que se dispón, unha gran parte dos mamíferos da Serra do Xurés presentan poboacións estables ou en lixeiro aumento, como é o caso do corzo (Capreolus capreolus) e do xabaril (os Seus scrofa), seguindo a tónica que se dá no resto da comunidade galega. Non obstante, hai outros casos nos que o número de individuos tende a ser cada vez menor, caso da lebre (Lepus granatensis) e o coello (Oryctolagus cuniculus), tamén en consonancia co rexistrado nesta comunidade autónoma.

Recursos culturais e poboación

O patrimonio cultural da zona de influencia socioeconómica do Parque Natural Baixa Limia - Serra do Xurés é abundante e moi importante. O legado máis singular que na actualidade se atopa presente na zona é o trazado da "Vía Nova" romana, que en tempos da Gallaecia romana comunicaba as cidades de Braga e Astorga. O seu nome débese a que foi unha das últimas rutas de comunicación construídas no noroeste peninsular, aínda que se coñece que a súa denominación orixinal era "Vía XVIII, do Itinerario de Antonino", a cal constituía un dos principais enlaces de comunicación do Norte peninsular.

Vinculados a esta "Vía Nova" é posible atopar unha serie de elementos de gran valor, como por exemplo a existencia dos Miliarios en Portela d´Home, na marxe esquerda da calzada, no punto que na actualidade constitúe un dos pasos fronteirizos entre Galicia e Portugal. Tras este punto, despois de internarse por territorios ourensáns, a "Vía Nova" transcorre polo val do río Caldo ata atoparse co río Limia. Desta forma, pasa por unha zona de importantes surxencias termais, que se transforman en patrimonio histórico á altura do pobo de Riocaldo (Lobios), posto que aquí se acha o Mansio Aquis Originis, no cal as escavacións levadas a cabo puxeron de manifesto restos de edificios asociados a cociñas e un espazo termal con sistema de calefacción (hypocaustum), o cal amosa o establecemento dos baños termais da época. No concello de Lobios hai que sinalar o Castelo de A Vila, da época medieval, así como a igrexa parroquial de San Miguel, consagrada a mediados do século XVII, e na que destaca a súa torre con balaustrada barroca. En canto á arquitectura popular, os exemplos máis destacables constitúenos no lugar de Pazos a Casa de Curro e O Pazo, e en Compostela (Manín) o Pazo de San Martín e a Casa Feudal da Escusalla. Tamén existen pontes (algunhas de orixe romana), cruceiros, petos de ánimas, e os sempre típicos hórreos, fornos e muíños. O territorio dos termos municipais de Entrimo conta con testemuñas prehistóricas como as mámoas do Monte do Quinxo e do Monte de San Fiz, así como a necrópole dolménica de San Fiz, o dolmen da Casa da Moura, os Montes Lumiares e o Penedo da Facha. Como castros máis destacables dentro deste concello estarían o do Monte do Quinxo, o de Pía da Moura e de Penedo das Serpes. Na arquitectura relixiosa atópase a igrexa de Santa María A Real, en A Terrachán, con fachada barroca churrigueresca, construída entre finais do século XVII e principios do XVIII. Entre a arquitectura civil é posible citar o Pazo da Represa, en Casal de Alén, e a Ponte da Boutureira, de orixe romana, sobre o río Cobas. Finalmente, cabe subliñar o Museo do Doutor Luis de Castro García, no barrio de Bouzas en A Terrachán, que conta con materiais de escavación (fundamentalmente da Pía da Moura), esculturas, cadros, diapositivas de paisaxes, etc.

No que se refire ao concello de Muíños, aínda que este non é excesivamente grande, non por iso deixa de contar cunha diversidade de feitos e acontecementos de gran relevancia. Deste xeito, existen pegadas da presenza do home durante o Paleolítico inferior, como son as mámoas presentes na zona, moi importantes tanto polo seu número coma pola súa monumentalidade. Entre os elementos megalíticos máis destacables cabe resaltar a necrópole de Maus de Salas, formada por a anta Casiña da Moura e a anta Casota do Foxo, situadas na estrada que limita frontalmente ao encoro de Salas; así como a necrópole do Outeiro de Cavaladre, situada nunha das beiras do devandito encoro. Nas beiras do encoro das Cunchas atopouse unha enorme cantidade de restos cerámicos, líticos e metálicos, o que dá unha idea da intensidade de poboación humana ante a Idade de Bronce. Pola súa banda, a Idade de Ferro represéntase polos castros (poboados moi fortificados), como o de Taboadela (Barxés), o de Outeiro de Cela (Mugueimes), o de San Pedro de Muíños (Muíños) e o de Santa María de Castro (Guntumil). En canto á arquitectura civil cabe destacar o Pazo dos Texada e a Casa Rectoral de San Pedro, ademais de numerosas fontes, fornos, muíños, hórreos, lavadoiros, cruceiros e petos de ánimas dispersos por todo o concello. Na actualidade, en Muíños destaca a presenza do Museo etnográfico. O asentamento poboacional remóntase á época do Paleolítico, sendo no IV milenio cando os primeiros grupos de pastores ocupan estas terras, como así o demostran os restos megalíticos atopados. Da cultura castrexa cabe destacar numerosos castros que son claros indicadores da existencia dunha poboación establecida. Cara ao 215 a.C. prodúcense os primeiros contactos da devandita poboación cos fluxos iniciais da romanización. Actualmente, trátase dunha poboación regresiva na que predominan os maiores de 60 anos sobre os menores de 20. A súa distribución non é uniforme, pobos, aldeas e lugares concéntranse polo baixo val do río Limia, como corresponde a un patrón de poboación con economía agropecuaria. As actividades agrogandeiras representan a ocupación máis importante, organizadas en explotacións maioritariamente familiares. O sector servizos, sobre todo hostalaría, ocupa un segundo lugar.